ຄວາມເປັນມາຂອງຊົນເຜົ່າແຢະ
ຂປລ. ຊົນເຜ່ົ່າແຢະ ແມ່ນຊົນເຜົ່າໜຶ່ງທີ່ນອນຢູ່ໃນວົງຄະນາຍາດແຫ່ງຊາດລາວ, ເຂົາເຈົ້າໄດ້ຕັ້ງຫລັກປັກຖານ ແລະ ທຳມາຫາກິນຢູ່ເຂດເມືອງດອກຈຶງ ແຂວງເຊກອງ ມາແຕ່ດຶກດຳບັນ ສະໄໝອານາຈັກ “ຂອມ” ແລະ ຕົກມາຮອດໄລຍະໜຶ່ງ ມີກຸ່ມຄົນຈຳນວນໜຶ່ງຂອງຊົນເຜົ່າແຢະ ໄດ້ເຄື່ອນຍ້າຍໄປຕັ້ງພູມລຳເນົາຢູ່ເຂດກວາງນານ-ດານັງ ປະເທດຫວຽດນາມ ແລະ ຈຳນວນໜຶ່ງເຄື່ອນຍ້າຍໄປຕັ້ງຖິ່ນຖານຢູ່ເຂດວັງຕັດ, ເມືອງຊານໄຊ ແຂວງອັດຕະປື. ຊົນເຜົ່ານີ້ ເອີ້ນຕົນເອງວ່າ: ແຢະ. ຄຳວ່າ: ແຢະ ໝາຍເຖິງກຸ່ມຄົນທີ່ຕັ້ງພູມລຳເນົາຢູ່ແຄມຫ້ວຍດາກ, ແຢະ ທີ່ຂຶ້ນກັບເມືອງດາກຈຶງ ແຂວງເຊກອງໃນທີ່ສຸດກໍໄດ້ຂະໜານນາມຕົນເອງວ່າ: ຊົນເຜົ່າແຢະ ຈົນຮອດປັດຈຸບັນນີ້.
ດ້ານພື້ນຖານເສດຖະກິດແຕ່ກ່ອນຈົນຮອດປັດຈຸບັນ ຊົນເຜົ່ານີ້ ຢຶດຖືອາຊີບຖາງປ່າເຮັດໄຮ່ປູກເຂົ້າເປັນຕົ້ນຕໍ. ນອກນີ້ຍັງປູກພືດທີ່ມີທາດແປ້ງ, ພືດຕະກຸນຖົ່ວ, ຫາປາຕາມທຳມະຊາດ, ເຮັດກະຕິບ, ກະຕ່າ, ເກັບເດັດຜັກປ່ານາໆຊະນິດ, ໝາກໄມ້, ໜໍ່ໄມ້, ເຫັດ ແລະ ອື່ນໆ ເພື່ອປຸງແຕ່ງເປັນອາຫານສຳລັບບໍລິໂພກໃນແຕ່ລະວັນ. ຄຽງຄູ່ກັນນີ້ ຍັງມີມູນເຊື້ອໃນການລ້ຽງ ສັດປະເພດຕ່າງໆເຊັ່ນ: ງົວ, ຄວາຍ, ໝູ, ໝາ ແລະ ສັດປີກ ເພື່ອໃຊ້ເຮັດພິທີກຳທາງຮີດຄອງ, ກິນເປັນອາຫານປະຈຳວັນ. ສຳລັບແມ່ຍິງຈະມີຄວາມຊຳນິຊຳນານໃນການຕໍ່າຫູກ, ສານສາດ ແລະ ຜູ້ຊາຍມີຄວາມຊຳນານໃນດ້ານຫັດຖະກຳຈັກສານ, ຕີເຫລັກ ແລະ ອື່ນໆ.
ພ້ອມນັ້ນ,ການຕັ້ງບ້ານ ແລະ ເຮືອນ ຕາມປະເພນີແລ້ວເຂົາເຈົ້າມັກຈະປຸກສ້າງ ແລະ ຢູ່ເຮືອນຮ້ານຍາວ, ຫລັງຄາມີລັກສະນະກົ່ງໂຄ້ງຄືອອງເຕົ່າ, ພາຍໃນເຮືອນໄດ້ມີການຈັດແບ່ງຕາມຈຳນວນສະມາຊິກຂອງຄອບຄົວ, ມັກຕັ້ງເຮືອນມີລັກສະນະເປັນວົງມົນ ໂດຍມີສາລາກວານຢູ່ໃຈກາງ, ຕໍ່ໜ້າສາລາກວານ ແລະ ຕໍ່ໜ້າເຮືອນແຕ່ລະຫລັງ ລ້ວນແຕ່ມີຫລັກເສົາສຳລັບຜູກຄວາຍ ທີ່ຈະຂ້າໃນເວລາຈັດພິທີກຳທາງຮີດຄອງ. ຊົນເຜົ່ານີ້ ນິຍົມກິນເຂົ້າໜຽວ, ມັກກິນອາຫານປະເພດ ປິ້ງ, ແກງ, ລາບດິບ, ຫລາມໃສ່ບັງໄມ້, ເອາະລົດຊາດບໍ່ເຜັດ, ບໍ່ເຄັມ, ເຂົາເຈົ້ານິຍົມດື່ມເຫລົົ້າໄຫ, ບໍ່ວ່າຈະແມ່ນງານບຸນປະເພນີ ຫລື ພິທີກຳຕ່າງໆ. ສ່ວນດ້ານການນຸ່ງຖືເອ້ຢ້ອງໃນເມື່ອກ່ອນຜູ້ຊາຍນິຍົມນຸ່ງກະຕ່ຽວບ່ອງຫູ, ເກົ້າຜົມ, ຕັດແຂ້ວ. ສ່ວນແມ່ຍິງ ນຸ່ງສິ້ນຫຸ້ມຮັດຄຽນຮອດເອິກແທນເສື້ອຄືຊົນເຜົ່າຕຣຽງ. ຖ້າຫາກຍາມອາກາດໜາວເຂົາເຈົ້າຫົ່ມຜ້າແພຕື່ມ, ໃນປັດຈຸບັນການນຸ່ງຖືຂອງຄົນໜຸ່ມມີການປ່ຽນແປງໂດຍການຫັນມາໃຊ້ເຄື່ອງນຸ່ງທີ່ໄດ້ຈາກການແລກປ່ຽນ ຊື້-ຂາຍຕາມທ້ອງຕະຫລາດ. ສ່ວນເຄື່ອງນຸ່ງປະຈຳຂອງຊົນເຜົ່ານັ້ນ ສາມາດພົບເຫັນໄດ້ຫລາຍໃນເວລາມີງານບຸນປະເພນີ ແລະ ພິທີກຳຕ່າງໆ. ນອກຈາກນີ້ແລ້ວ, ຍັງມີງານບຸນຈ້າ ແມ່ນບຸນປະເພນີໃນຮອບວຽນປີໜຶ່ງໆ ພາຍຫລັງສຳເລັດການເກັບກ່ຽວຜົນຜະລິດແລ້ວຊົນເຜົ່າແຢະ ຈະໄດ້ຈັດງານຂຶ້ນໃນເດືອນສຸດທ້າຍຂອງທຸກໆປີນັ້ນຄື: “ການຈັດງານບຸນຈ້າ” ຊຶ່ງງານບຸນດັ່ງກ່າວຈັດຂຶ້ນເປັນເວລາ 3 ວັນ 3 ຄືນດັ່ງນີ້: ມື້ນທີ 1: ແມ່ນຫ້າງຫາກະກຽມເຄື່ອງຂອງຮັບໃຊ້ງານບຸນດັ່ງກ່າວປະກອບມີ ຜົນຜະລິດທີ່ເຂົາເຈົ້າໄດ້ເກັບກ່ຽວມານັ້ນ,ເຫລົ້າໄຫ, ສັດທີ່ຈະຂ້າ (ແຕ່ກ່ອນມື້ທີ 1 ຂ້າຄວາຍ) ແລະ ອື່ນໆ; ມື້ທີ 2: ເຮັດຮີດແມ່ນໄດ້ເອົາເຄື່ອງທີ່ໄດ້ກະກຽມມານັ້ນ, ຂ້າຄວາຍ 1 ໂຕ ແລະ ເຫລົ້າໄຫຈຳນວນໜຶ່ງ. ຫລັງຈາກເຮັດຮີດແລ້ວແມ່ນໃຫ້ຄົນໃນບ້ານແມ່ນໄດ້ກິນເຂົ້າຊຸມແຊວກັນ ແລະ ດື່ມເຫລົ້າໄຫມ່ວນຊື່ນຈົນຮອດແຈ້ງ ແລະ ມື້ທີ 3: ແມ່ນມື້ສຸດທ້າຍຂ້າຄວາຍ 1 ໂຕ ແຕ່ງອາຫານ ແລະ ກິນເຫລົ້າຊຸມແຊວມ່ວນຊື່ນໝົດມື້ໝົດຄືນກໍຖືວ່າການເຮັດບຸນຈ້າ ແມ່ນສຳເລັດ.
ໃນໄລຍະທີ່ເຮັດບຸນຈ້ານີ້ ແມ່ນໄດ້ມີການຄະລຳບ້ານຄື: ຄົນໃນບ້ານບໍ່ໄດ້ເຮັດວຽກ, ບໍ່ອອກນອກບ້ານ ແລະ ຄົນນອກບໍ່ໃຫ້ເຂົ້າບ້ານ, ຖ້າຄົນນອກມີຄວາມຈຳເປັນຢາກເຂົ້າແມ່ນໄດ້ໃຫ້ຄົນໃນບ້ານເຮັດພິທີຮັບຢູ່ນອກບ້ານແລ້ວ ຈຶ່ງນຳຄົນນອກເຂົ້າມາໃນບ້ານໄດ້. ປັດຈຸບັນໄດ້ຫັນປ່ຽນຈາກການຂ້າຄວາຍ ແລະ ງົວ ແມ່ນໄດ້ຂ້າໝູທັງ 3 ວັນປ່ຽນແທນ.
ຊົນເຜົ່າແຢະ ແມ່ນມີສິລະປະພື້ໜເມືອງກອນຂັບລຳປຈຳຂອງເຂົາເຈົ້າເຊັ່ນ: ຂັບລອດ, ຂັບອືເຕາະ, ຂັບຢົນ, ຂັບບົດກຣັງ. ນອກຈາກສິລະປະພື້ນເມືອງແລ້ວ ຍັງມີເຄື່ອງດົນຕີຫລາຍຊະນິດເຊັ່ນ: ກອງລາ, ປີ່, ຄຸ່ຍ ແລະ ອື່ນໆ. ເຖິງແນວໃດກໍຕາມ, ຊົນເຜົ່ານີ້ບໍ່ມີຕົວໜັງສືຂຽນ, ແຕ່ເຂົາເຈົ້າມີພາສາປາກເວົ້າເປັນອັນສະເພາະຂອງຕົນ ຈັດເຂົ້າໃນໝວດພາສາມອນ-ຂະແມ. ນອກຈາກນີ້, ຍັງສາມາດເວົ້າພາສາຂອງຊົນເຜົ່າ ຕຣຽງ, ຮ່າຣັກ, ກະຕູ, ລາວ ແລະ ຫວຽດນາມ ອີກດ້ວຍ.